Gepubliceerd in Psychologie Magazine:

De cliënt die ik nooit zal vergeten

Een beetje afstand hoort bij het vak van therapeut. Maar sommige ontmoetingen in de spreekkamer zijn zo bijzonder dat ze je levenslang bijblijven. Drie therapeuten vertellen.

Peter Leusink: “Ze hadden zo vaak kunnen afhaken en toch gingen ze door."
"Er zijn zo veel momenten geweest dat dit stel had kunnen stoppen met de therapie, maar ze gingen door tot het probleem écht was opgelost. Ze durfden zichzelf ter discussie te stellen en eerlijk naar hun relatie te kijken. Dat dwong respect af.
In eerste instantie kwam alleen de vrouw naar het spreekuur. Ze had al tien jaar een relatie met haar eerste liefde, maar had nog nooit gemeenschap gehad omdat ze 'op slot' ging als haar vriend bij haar naar binnen wilde. Ze praatten daar nooit over; het was nu eenmaal zo en ze hadden er, dachten ze, allebei vrede mee. Tot ze iets op tv zagen over vaginisme. Hij zei: 'Hé, dat heb jij ook.' Dat zette haar aan het denken.

“Bij haar was het ook nieuwsgierigheid: ze wilde eindelijk wel eens weten hoe dat voelde, 'neuken'."Vaginisme zegt vaak iets over je persoonlijkheid of je relatie. Het kan nodig zijn om daar aan te werken om het probleem op te lossen. Maar tijdens de therapie blijkt nogal eens dat mensen niet komen omdat ze van het vaginisme af willen, maar omdat ze een kind willen. Zodra ze horen dat je met een spuitje sperma kunt inbrengen en geslachtsgemeenschap niet nodig is om zwanger te raken, zijn ze minder gemotiveerd de therapie door te zetten. Dat veroordeel ik niet, maar zo gaat het wel vaak. Dit stel was het niet te doen om een zwangerschap, ze wilden echt van het probleem af. En bij haar was het ook nieuwsgierigheid: ze wilde eindelijk wel eens weten hoe dat voelde, 'neuken'.
Dat deze vrouw 'gesloten' was, had te maken met haar seksuele opvoeding. Haar ouders hechtten veel belang aan levenslange seksuele trouw aan één partner. Ze hield van haar vriend en hun relatie was goed, maar ze vroeg zich af hoe ze ooit zeker kon weten of ze altijd bij hem zou blijven. Daardoor gaf ze zichzelf in zekere zin geen 'toestemming' om hem binnen te laten. Ze was al bijna een jaar in therapie toen ze zich dat, compleet in tranen, realiseerde.

“Hij gaf alle controle aan haar, en niet alleen op seksueel gebied."“Maar het vaginisme was niet alleen háár probleem. Al pratend over haar relatie en hun manier van vrijen, werd ook de rol van haar vriend duidelijk. Hij had er moeite mee haar seksueel te benaderen. Zijn manbeeld zat hem in de weg. Zij leerde tijdens de therapie dat ze seks wílde en dat ze wel eens simpelweg door haar vriend 'genomen' wilde worden, maar als ze dat hardop zei, reageerde hij met 'Maar ik ben toch geen macho?'. Toen het haar vrij makkelijk lukte een vinger in te brengen, zou hij proberen met zijn penis haar vagina in te gaan. Maar hij stopte zijn poging zodra hij bij haar íets van spanning merkte. Terwijl het van belang is om ook ooit een keer dóór te zetten, het heft in handen te nemen. Hij gaf alle controle aan haar, en niet alleen op seksueel gebied. Dat was confronterend, maar – en dat staat me ook nog goed bij – ze konden ook met humor naar zichzelf kijken. Ze hebben echt gelachen om de patronen die ze in hun relatie ontdekten.
Aan het begin van de therapie heb ik dit stel verteld dat ik niet kon garanderen dat hun relatie de therapie zou overleven. Maar ik zei erbij dat ik ze een goede kans gaf. Deels was dat intuïtie, maar ik zag ook dat het met hun relatie gewoon goed zat. Ik kreeg gelijk. Na ruim twee jaar was niet alleen het probleem opgelost, maar waren ze ook gegroeid, persoonlijk én in hun relatie."
Peter Leusink is huisarts in Gouda en als seksuoloog verbonden aan het Groene Hart Ziekenhuis.

Fred Sterk: "Die enorme paniekaanval betekende een doorbraak."
"Al vrij snel werd duidelijk dat deze vrouw haar jongste dochter, die net het huis uit was, niet kon loslaten en daardoor steeds meer ging dwangen. Ze was ontzettend bang dat haar kind iets zou overkomen, wat nog werd versterkt door het feit dat de dochter reisleidster was op avontuurlijke reizen in voornamelijk Azië. Als de dochter in het buitenland zat, was de dwangstoornis extreem erg. 's Ochtends tot dertig keer toe haar hoofd van het kussen tillen, twintig keer het licht aan- en weer uitdoen, eindeloos de autogordel los- en weer vastmaken. Ik vond het indrukwekkend dat iets dat in elk moederleven gebeurt – het loslaten van je kinderen – zulke ingrijpende gevolgen kan hebben.
Het dwangen begonnen 's morgens al vóór het opstaan. Ze mocht van zichzelf níet aan haar dochter denken op het moment dat ze haar hoofd van het kussen optilde. Ze was ervan overtuigd dat als ze dat wel deed, haar dochter nog dezelfde dag een auto-ongeluk zou krijgen of zou neerstorten tijdens een vliegreis. Het kon wel tot dertig keer duren voor het lukte het hoofd definitief op te tillen. In feite ging het de hele dag zo door, bij alles, van het op slot draaien van een deur tot het losklikken van de autogordels.

”Zodra het haar op de parkeerplaats van haar werk was gelukt de autogordel los te gespen zonder aan haar dochter te denken, hield het dwangmatige gedrag op.”Een dwangstoornis, of, zoals het officieel heet 'obsessief-compulsieve stoornis', is vrijwel altijd erg hardnekkig en moeilijk te behandelen. Je kunt het vergelijken met tics, die net als dwanggedrag deels biologisch zijn bepaald. Maar de ernst valt vaak wel te beïnvloeden, want een dwangstoornis is ook een psychologisch mechanisme dat zichzelf in stand houdt. Dat werkt simpel: op het moment dat je al die dwangen uitvoert en je angsten worden inderdaad niet bewaarheid, raak je er vaster van overtuigd dat je gedrag invloed heeft op de loop der dingen. Gebeurt er toch iets, dan versterkt dat doorgaans de dwang, want dan heb je blijkbaar ergens een steek laten vallen. Dat mechanisme kun je doorbreken.
We zijn eerst gaan zoeken waar ruimte zat voor verandering. We vonden twee punten, namelijk haar gedrag op haar werk en haar drang tot zekerheid. Over dat eerste: zodra het haar op de parkeerplaats van haar werk was gelukt de autogordel los te gespen zonder aan haar dochter te denken, hield het dwangmatige gedrag op. Haar collega's mochten er niets van weten. Ze kón dus zonder. Haar drang tot zekerheid gaf ook ruimte: ik zei dat het niet zeker was dat er iets ergs zou gebeuren als ze bijvoorbeeld het licht uitdeed en tegelijkertijd aan haar dochter dacht, omdat ze dat nooit had geprobeerd. Om zeker te weten dat er iets ergs zou gebeuren, zou ze het dus moeten uitproberen.

”De dwangen loslaten zou betekenen dat ze ook haar dochter los zou laten.”Ik heb haar en haar man erop voorbereid dat het doorbreken van het dwanggedrag heftige emoties met zich mee kan brengen. De dwangen loslaten zou immers betekenen dat ze ook haar dochter los zou laten. Toen haar dochter weer op reis was, voelden we dat het grote moment eraan zat te komen. De opdracht was: de autogordel één keer losklikken en dan niet weer, óók niet als ze tóch aan haar dochter had gedacht. We kozen die autogordel omdat die heel symbolisch voor veiligheid staat, dat maakte het voor haar heel concreet. Ze deed het. Dat weekend volgde een enorme paniekaanval. Logisch, want ze was doodsbang dat er écht wat met haar dochter zou gebeuren. Maar er gebeurde niets en samen met haar man sloeg ze zich door het weekend heen. Een enorme stap vooruit.
Daarna is ze nog zes, zeven keer bij me geweest. Het lukte haar steeds beter haar dochter los te laten. Dat gaat zelfs min of meer vanzelf als die allereerste spanning eraf is en de weggestopte emoties gaan stromen. Aan het eind van de therapie was het dwanggedrag niet helemaal over, maar wel sterk verminderd. Fantastisch, hoe ze opknapte en weer genoot van het leven."
Fred Sterk is psychotherapeut en auteur van diverse zelfhulpboeken.

Mieke Ankersmid: "Van binnen was ze krachtig en sterk."
"Niet alleen haar heftige verhaal is me bijgebleven – Yvons vader pleegde zelfmoord toen Yvon dertien was en zij en haar moeder vonden hem, hangend op zolder – maar ook haar persoonlijkheid. Ze klaagde niet en stelde zich niet slachtofferig op, maar pakte vastberaden haar problemen aan. Dat vertelde me iets over het soort vrouw dat ze eigenlijk was: krachtig en sterk. Dat ze vanaf het begin dat restje kracht inzette om haar verleden te verwerken, raakte me, en daarom is ze me ook bijgebleven. Ik vond het een mooie taak haar te helpen haar ware persoonlijkheid ten volle te voorschijn te halen.

”Het ging mis toen een collega bij haar uithuilde om de plotselinge dood van haar man. Dat maakte oude emoties los.”Na de zelfmoord van haar vader, was er geen aandacht voor Yvons gevoelens. Niemand vroeg ernaar. Dus stopte ze haar gevoel weg. Ze ving haar moeder en broertje op, hield het huishouden draaiende en de financiën op orde en dat was dat. Zo bleef ze zich ook als volwassene gedragen: altijd alle aandacht voor anderen en te weinig stilstaan bij wat ze zélf wilde of wat haar eigen gevoelens ergens over waren. Vooral op haar werk ging ze daar ver in. Al haar collega's konden altijd bij haar terecht, ook met privé-problemen. Het ging mis toen een collega bij haar uithuilde om de plotselinge dood van haar man. Dat maakte oude emoties los die zich niet weer lieten wegstoppen. Ze las mijn boek Verlaat Verdriet, herkende daar veel in en nam contact met me op.
Tijdens individuele therapie werd duidelijk welke overlevingsmechanismen ze als dertienjarige had ontwikkeld om het hoofd boven water te houden: veel aandacht geven aan anderen, weinig aan zichzelf. Voor het tienermeisje van destijds was dat overlevingsmechanisme zinvol en noodzakelijk, maar voor de volwassen vrouw had het geen functie meer en zat het alleen maar in de weg. Door alsnog naar het verdriet van toen toe te gaan en de emoties te voelen, zou het overlevingsmechanisme overbodig worden en zou ze het los kunnen laten.

”Ze maakte een tekening van het beeld dat op haar netvlies stond gebrand: hoe ze samen met haar moeder haar vader vond, hangend op zolder.Tijdens de individuele sessies kreeg ze veel inzicht in wat er was gebeurd en kwamen ook wel emoties los, maar het wekelijkse uur gaf niet genoeg gelegenheid om wat emoties betreft dieper te gaan. Daarom volgde ze een meerdaagse workshop, (E)Motion, waarin in een groep wordt gewerkt aan lang onderdrukte emoties die er als het ware om vragen alsnog gevoeld te worden. Dat gaf de grote doorbraak. Ze maakte een tekening van het beeld dat op haar netvlies stond gebrand: hoe ze samen met haar moeder haar vader vond, hangend op zolder. Een heel gedetailleerde tekening, die ze later in de groep verscheurde en verbrandde. Terwijl ze dat deed, klonk op haar verzoek een lied van Marco Borsato, 'Laat het los'. Dat maakte een heel diep verdriet los. Ze was uitgeput daarna, maar ook opgelucht. Ze had die emoties nog nooit gevoeld en gedeeld.
Een paar weken later, tijdens de indiviuele therapie, vertelde ze dat het beeld van haar dode vader die op zolder hing, niet meer zo scherp was. Er kwam een ander beeld naast, namelijk het beeld van zichzelf in de groep terwijl ze die grote pijn deelde. Dat was voor haar een heel troostend beeld. Het leerde haar dat aandacht voor anderen prima is, maar dat je eigen gevoel er ook mag zijn."
Mieke Ankersmid is therapeut op het gebied van verliesverwerking en auteur van het boek ‘Verlaat Verdriet’.

Juni 2005

Links: