Gepubliceerd in Psychologie Magazine:

Relaxed op vakantie

Na ‘liefde’ vinden Nederlanders ‘vakantie’ het mooiste woord dat er is. Toch komen ze even gestrest terug als ze vertrokken zijn. Zo blijft u de vakantiestress vóór.

VOOR DE VAKANTIE
Niet hollen voor het stilstaan
Vakantie opnemen zou niet moeten betekenen dat je al weken ‘vooruit werkt’ en hetzelfde werk in minder tijd propt. Toch is dat wel wat veel mensen doen. Dat blijkt ook uit Amerikaanse cijfers: ruim een derde van de vakantiegangers werkt in de dagen voor vertrek beduidend harder dan normaal. Nederlands onderzoek (door een exploitant van bungalowparken) geeft aanvullende cijfers: mannen werken vaker door tot en met de laatste dag voor de vakantie dan vrouwen: ruim veertig procent tegenover nog geen derde. Vreemd: van de mannen díe vrij nemen, doet twaalf procent die laatste dag níets! Hoe dan ook: je vertrekt een stuk rustiger als je niet tot het laatste moment aan het hollen bent. Maak daarom een realistische werkplanning voor de weken voor je vakantie ingaat.

Op tijd pakken en slapen
Wist je dat meer dan de helft van de vakantiegangers de koffers pas de nacht voor vertrek inpakt? Dat hóeft niet a-relaxed te zijn, als je het goed doet. Als je bijvoorbeeld al een lijstje hebt met wat er mee moet, en zeker als alle spullen al klaarliggen en je ze alleen nog maar in koffer of rugzak hoeft te stoppen. Wie op tijd pakt, kan ook op tijd gaan slapen en uitgerust aan de vakantie beginnen. Lang niet iedereen lukt dat: eenderde van de vakantiegangers gaat de avond voor vertrek twee uur later naar bed dan normaal.

Kies je bestemming zorgvuldig
Wel eens gehoord van het model 'Person-Environment Fit'? Het principe is simpel: als iemands omgeving niet geschikt is voor het behalen van het doel van die persoon, ontstaat stress. Het model wordt vaak toegepast op werksituaties, maar gezondheidspsycholoog Ad Vingerhoets vindt het model ook bruikbaar voor vakantie: "Als je een type bent graag controle heeft over zijn omgeving, ga dan niet naar een land waar je de taal niet kent. Wil je kennis maken met een nieuwe cultuur, zorg dan dat je in die onbekende cultuur niet toevallig belandt in een van de buitenwereld afgesloten luxe vakantiepark." Klinkt logisch, maar volgens Vingerhoets maken veel mensen geen doordachte keus die bij hen past, wat alleen maar tot stress leidt.
Wie psychisch niet lekker in z’n vel zit (overspannen, depressief) kan beter dicht bij huis blijven, of zelfs helemaal niet weg gaan. Om een heel voor de hand liggende reden, legt Vingerhoets uit: "Je neemt jezelf mee als je op vakantie gaat, maar je netwerk niet. Terwijl niet zonder je netwerk kunt als het niet zo goed met je gaat." Trouwens: niet alleen het ver van je vrienden en familie zijn, kan een flinke dip geven als je je toch al niet zo stabiel voelt, ook vreemde gewoontes en een onbekende taal helpen niet je ergens een beetje op je plek te voelen. Wist je dat er jaarlijks zo'n tweehonderd mensen om psychische redenen door hulpcentrales gerepatrieerd worden van hun vakantieadres? Zeventig procent van hen had al eerder psychiatrische problemen, maar dertig procent had nog nooit eerder klachten gehad!

TIJDENS DE VAKANTIE
Ga niet meteen languit
Een bekend verschijnsel: ziek worden als je tot rust komt. Hoofdpijn, snipverkouden in je vakantie, algehele malaise de eerste dagen dat je op je bestemming bent. Drie procent van de Nederlanders zegt er last van te hebben, zo bleek uit Tilburgs onderzoek van gezondheidspsycholoog Ad Vingerhoets. Hij noemde het 'vrijetijdsziekte', en de oorzaak zit 'm waarschijnlijk in de invloed van stress op het afweersysteem: acute stress wakkert de afweer aan en onderdrukt ziekte, tót er rust komt en het afweersysteem ziekmakers niet meer kan stuiten.
Volgens Vingerhoets kun je de kans op vrijetijdsziekte verminderen door de overgang van inspanning naar ontspanning niet te abrupt te maken: "Dat doe je door óf op je bestemming niet meteen languit te gaan maar actief te blijven, bijvoorbeeld door wat te sporten en niet meteen een gat in de dag te slapen, maar liever nog door niet keihard door te buffelen in de dagen voor je vertrekt." De onderzoeker ziet dat vooral bepaalde types er last van hebben, namelijk mensen met een hoge werkdruk en een groot verantwoordelijkheidsgevoel. "Als de druk om te presteren wegvalt, raken ze uit balans en ontstaan klachten."
Wist je dat er een piek(je) zit in het aantal hartinfarcten in vakantieperiodes? Er zijn bekende slachtoffers te over; denk aan Willem Ruys, André Hazes en Wim Duisenberg. Hoe dat nou precies komt, daar zijn wetenschappers nog niet uit. Het kan te maken hebben met een hogere temperatuur op de vakantiebestemming waar het hart zich niet makkelijk aan aanpast, of aan een ander leefpatroon tijdens de vakantie (bijvoorbeeld meer roken en meer alcohol drinken, of lichamelijk actiever zijn tijdens een sportieve vakantie). Feit is dat het altijd gaat om mensen die toch kampten met risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals overgewicht, hoge bloeddruk of een ongezonde levensstijl. Met andere woorden: dat hartinfarct was toch wel gekomen, de vakantie vervroegt het alleen wat.

Bereid je voor op de file
Bijna een vijfde van de Nederlanders zegt zich de eerste dagen van de vakantie het meest ter ergeren aan: files! Helaas zijn ze soms onvermijdelijk, maar je kunt ze wat minder vervelend maken door geen enorme afstanden per dag af te willen leggen. Neem de tijd, sla genoeg proviand voor onderweg in, zorg dat er een boek of spel voor het grijpen ligt voor het geval je stil komt te staan en neem de file zoals 'ie komt: op je dooie akkertje.

Neem en geef ruimte
Feit: na elke vakantieperiode, of het nou de zomer is of kerst, stijgt het aantal echtscheidingen. Een Amsterdams advocatenbureau dat zich specialiseert in familiezaken, meldde vorig jaar zelfs dat ze in januari en september veertig procent meer scheidingsaanvragen krijgt dan in andere maanden. Dat wil niet per se zeggen dat de oorzaak van het einde van de relatie in de vakantie ligt (sommige mensen stellen de scheiding uit omdat de vakantie al geboekt is, bij anderen zijn vakantie-irritaties slechts de laatste druppel), maar er valt wél iets van te leren. En dat is: verwacht geen romantische wonderen van je vakantie. Thuis zit je ook niet de hele dag op elkaars lip, dus waarom op vakantie wel? Niets mis mee, om die bergwandeling in je uppie te maken als je wederhelft niet wil, en als hij het museum wilt ontdekken en jij niet, gaat 'ie fijn alleen. Stellen die elkaar de ruimte geven, komen de vakantie met minder ruzie door!

NA DE VAKANTIE
Plan een nieuwe vakantie...
Het effect van vakantie blijft vaak niet zo lang hangen. Zeventien procent van de vakantiegangers meldt zelfs zich na de vakantie niet ontspannener te voelen dan ervoor. Wie wel uitrust, houdt dat lekkere gevoel vaak niet langer dan enkele dagen of zelfs enkele uren vol. Deels is daar weinig aan te doen: na terugkomst stap je immers weer in je dagelijkse routines. Wel mogelijk: zorgen dat je minder snel weer aan vakantie toe bent door over het algemeen meer ontspanning in te bouwen en minder te werken.
Hoe lang vakantiegevoel blijft hangen, is nauwelijks afhankelijk van de lengte van de vakantie. Niet lánger op vakantie gaan helpt dus voor een langer relaxed gevoel, maar váker. Plan dus snel een nieuwe vakantie als je terugkomt!

... en begin alvast met voorbereiden!
En wacht niet te lang met het treffen van voorbereidingen voor die volgende trip. Want: hoe rustiger en gezonder je vertrekt, hoe minder kans op vakantiestress en -ellende, en hoe groter de kans dat je vakantie écht relaxed wordt!

juni 2006