Gepubliceerd in Algemeen Dagblad:

Zien blinden in dromen?

Portugees onderzoek heeft aangetoond dat het ‘visuele systeem’ van mensen die nooit hebben kunnen zien, actief is tijdens dromen. Maar is nu bewezen dat blindgeborenen visueel dromen?

“Ik droomde dat ik met twee vrienden praatte over een examen. Ik kon de details van hun gezichten niet precies zien, maar ze hadden een bepaalde hoogte, gewicht en een specifieke kleur. Mijn ene vriend was roze en de ander wit.” Een droomfragment, afkomstig van iemand die blind geboren is. Hij was niet de enige die ’s nachts iets kon ‘zien’. Andere blinde dromers zagen het licht van een computerscherm of vegetatie aan de kant van de weg.
Emeritus hoogleraar F. Lopes da Silva van de Universiteit van Amsterdam begeleidde het onderzoek naar blinde dromen. Hij betwijfelt of het woord zien hier op zijn plaats is. Want zien, dat hebben blindgeborenen natuurlijk nooit gekund, waarschijnlijk ook niet in hun dromen. “Hun 'visueel systeem' wordt actief”, zegt hij. "Je kunt wel zeggen dat blinden ‘virtuele dromen’ hebben, dus wel dromen ervaren en er in hun hoofd beelden bij kunnen oproepen, maar die beelden niet echt zíen."
Het Portugese droomonderzoek is niet het eerste onderzoek op dit gebied, maar de opzet was wel uniek. Een groep mensen met aangeboren blindheid werd uitgenodigd een nachtje op de universiteit te komen slapen, met elektroden op het hoofd die zogenaamde alfaritmes registreerden. Die hersengolven zijn vooral aanwezig in rusttoestand. Bij ziende mensen verdwijnen de alfagolven in het visuele deel van de hersenen tijdens dromen met beelden. Zo ook bij blinden, bleek al snel. Elke anderhalf uur werd de proefpersoon door een alarm gewekt. Zij moesten dan hun dromen beschrijven en tekenen. In de gevallen waarbij de proefpersonen vertelden dat zij dromen met beelden hadden ervaren, waren de alfagolven in het visuele systeem verminderd.

“Het onderzoek bewijst hooguit dat ze vormen kennen en die kunnen tekenen.”Op één van die tekeningen is een boom te zien, met twee mensen ernaast, een bootje, wolken, een zon en twee vogels. Het lijkt hét bewijs dat mensen die nooit hebben kunnen zien wél beelden hebben in hun dromen. Op de Portugese televisie vertelde een van de blinde deelnemers aan het onderzoek dat hij altijd al het idee had gehad dat hij in beelden droomde, maar dat hij er nooit meer iets over vertelde omdat niemand hem wilde geloven.
Lopes da Silva blijft terughoudend. “Het onderzoek bewijst hooguit dat ze vormen kennen en die kunnen tekenen.” Blinden weten hoe een boom er ongeveer uitziet, en een mens, want die hebben ze gevoeld, en hen is verteld dat de zon rond is en een wolk nooit uit rechte lijnen bestaat. Maar als er een boom wordt getekend, en een mens, dan betekent dat toch tenminste dat ze daarover hebben gedroomd en íets moeten hebben ‘gezien’? Dat is nu net, zegt Lopes da Silva, het verschil tussen visueel en virtueel. "De boom, de mensen, de boot, ze zijn erváren, wat wezenlijk iets anders is dan gezíen. Je weet zelfs niet of de tekening klopt met de droom die de blinde had. Wat de blinde zich voorstelt bij een rode auto, heeft misschien niets met de kleur rood te maken."

Ze herinnert zich de klank van geluiden in het zwembad, de geur van chloor, het gevoel van natte kleren om haar lijf.Riet Brusselaars (37), blind sinds haar verblijf als prematuur geboren baby in de couveuse, vindt het eigenlijk maar raar een blinde zijn droom te laten tekenen. “Hoe iets eruit ziet, is voor mij niet relevant”, zegt ze. Ze ervaart soms wel iets van beelden in een droom, maar weet niet zeker of dat iets met zien te maken heeft. Als ze zelf een manier mocht kiezen om haar dromen vorm te geven, zou ze het opschrijven of er een hoorspel van maken, of geuren omschrijven. Ze herinnert zich een droom waarin ze in het zwembad was en in het water ontdekte dat ze haar kleren nog aanhad. Ze deed ze uit, maar er zat telkens weer een laagje onder. Ze herinnert zich de klank van geluiden in het zwembad, de geur van chloor, het gevoel van natte kleren om haar lijf, de onrust die ze voelde toen het niet lukte haar kleding uit te krijgen. Ze zou deze droom best kunnen tekenen, maar waarom zou ze?
Ook andere Nederlandse blinden die wij spraken, herinnerden zich geen duidelijke visuele dromen. De Portugese onderzoekers verklaren dit door de gebruikte methode. Blinden herinneren zich veel vaker beelden in hun droom als ze tijdens de droom gewekt worden, dan wanneer ze tot de ochtend doorslapen. Toch waren er ook in Portugal blinden die in hun dromen niets zagen.

Het belang van het onderzoek, zegt Lopes da Silva, is vooral fundamenteel. Hoe werkt het visueel systeem precies, welke delen van de hersenen zijn erbij betrokken, en welke delen zijn wel en welke niet actief bij mensen die nooit hebben kunnen zien? In het verlengde van dit onderzoek zou volgens hem preciezer naar de werking van de alpharitmes gekeken moeten worden. “De alfaritmes veranderen namelijk ook bij het maken van bewegingen”, zegt hij. “Het zou dus ook nog kunnen dat ze bij blinden en zienden om verschillende redenen veranderen tijdens een droom, of dat de alfaritmes die door beweging beïnvloed worden, bij blinden sterker ontwikkeld zijn en het daardoor alleen maar lijkt alsof er in de hersenen van blinden en zienden hetzelfde gebeurt tijdens een droom.”
Aanwijzingen dat het in dit onderzoek wel degelijk om het visuele systeem ging, zijn er overigens wel: alfaritmes die veranderen onder invloed van beelden, zijn achterin het hoofd meetbaar, de andere zitten meer centraal in de hersenen. “En in dit onderzoek is vooral achterin het hoofd gemeten.”

“Misschien kunnen we blinden ooit laten 'zien', maar tegelijkertijd kun je dat nooit echt controleren."Lopes da Silva sluit echter niet uit dat het fundamentele onderzoek ooit tot resultaten leidt die voor blinden van praktisch nut kunnen zijn. Het visuele systeem bestaat uit vele deelgebiedjes, die gezamenlijk een compleet beeld bouwen. Een deeltje voor kleur, een deeltje voor vorm, voor licht en donker, voor beweging, voor structuur. “Als je precies weet wat zich waar afspeelt en hoe de verschillende deeltjes worden geactiveerd, kun je met behulp van electroden misschien visuele beelden oproepen.” Wat iets anders is dan blinden laten zien. Lopes da Silva: “Misschien kan dat ook wel, maar dat kun je nooit echt controleren. Net zoals bij dit droomonderzoek: je weet nooit of die ‘virtual images’ hetzelfde zijn als wat ziende mensen beelden noemen.”

September 2003